شکار هلال جوان در ابر و غبار بهاری
علی ابراهیمی سراجی
عضو گروه پایش رویت هلال و مسئول رصدخانه ماهانی
aliebrhimi.crescent@gmail.com
دیدن هلال های باریک همواره جذابیت های رصدی بسیاری دارد. ولی دیدن هلال هایی که قبلاً مشابهه آن دیده شده باشد و سن کمی از لحظه ی مقارنه سپری شده باشد جذابیت بیشتری نیز خواهد داشت. به خصوص این که داستان رکوردشکنی رویت هلال در چند دهه ی گذشته بسیار بر جذابیت آن افزوده است.
سن هلال تنها پارامتری است که در دنیا به عنوان یک رکورد جذاب مورد پذیرش قرار دارد. این پارامتر مقدار مدت زمان سپری شده پس از مقارنه را نشان میدهد. خوشبختانه این پارامتر از سال ۲۰۰۲ (۱۳۸۱ ه.ش) در اختیار ایران قرار دارد. سید محسن قاضی میرسعید رصدگر باتجربه رویت هلال این رکورد را در ۷ سپتامبر ۲۰۰۲ (۱۶ شهریور ۱۳۸۱ ه.ش) در روستای رشک بالا از توابع زرند استان کرمان به دست آورده است. این رکورد با گذشت نزدیک به ۲۳ سال هنوز پابرجاست. این در حالی است که پیش از این افتخار رکوردشکنی در اختیار رصدگران متبحر آمریکایی بود.
در مدار رکوردشکنی
دیدن هلا های باریک همواره جذابیت های رصدی بسیاری دارد. ولی دیدن هلالهایی که قبلاً مشابهه آن دیده شده باشد و سن کمی از لحظه ی مقارنه سپری شده باشد جذابیت بیشتری نیز خواهد داشت. به خصوص این که داستان رکوردشکنی رویت هلال در چند دهه ی گذشته بسیار بر جذابیت آن افزوده است.
بد نیست با داستان رکوردشکنی در رویت هلال آشنا شویم.
رابرت سی.ویکتور و همراهش در ۶ می ۱۹۸۹ میلادی (۱۶ اردیبهشت ۱۳۶۸ ه.ش) در مرکز شهر لَنسینگ (مرکز ایالت میشیگان) موفق به رویت هلال شوال ۱۴۰۹با سن ۱۳ ساعت و ۲۸ دقیقه و جدایی زاویه ای ۸.۳ درجه شدند. ۱۲ دقیقه پس از ویکتور، آقای هنفلد و دو عضو از انجمن آماتوری شهر گرند رَپیدزر در محلی به نام فیسکتاپ در بلندترین منطقه کنت کانتیِ ایالت میشیگان آمریکا موفق به رویت هلال با سن ۱۳ ساعت و ۴۰ دقیقه و جدایی ۸.۴ درجه رویت کردند. دان پیرس به اتفاق دو نفر همراه در بالای پرتگاهی مشرف به دریاچه تراویس در شهر آستین مرکز ایالت تگزاس آمریکا موفق به رویت هلال با سن ۱۳ ساعت و ۴۷ دقیقه و جدایی ۸.۵ درجه شدند. در این بین تیم ۱۴ نفره از رصدگرانی در ایالت کلورادو و بلندی های کوه راکی با دوربین ۳۵×۷ هلال را با سن ۱۴ ساعت و ۴۰ دقیقه رویت می کنند. و همینطور ران پیرسن نیز هلال را با سن ۱۴ ساعت و ۵۰ دقیقه با چشم مسلح رویت می کند. ۱۱ دقیقه پس از پیرسن، استیون ان. شور و چهار نفر از دانشجویان ایشان در ارتفاع ۳۳۵۵ متری کوه بالدی در ایالت نیومکزیو آمریکا موفق به رویت هلال شوال ۱۴۰۹ با چشم غیرمسلح با سن هلال ۱۴ ساعت و ۵۱ دقیقه و جدایی زاویهای۸.۶میشوند! هلال مذکور تنها 1درجه با افق فاصله داشته است و کماکان برای کارشناسان رویت هلال مشکوک است و چندان مورد پذیرش قرار نگرفته است.
دو رکورد ویکتور، هنفلد و پیرس به ترتیب رتبههای اول تا سوم را در آن زمان به دست آوردند. ۱۳ ماه بعد کلینت باخ در ۲۵ می ۱۹۹۰ میلادی (۴ خرداد ۱۳۶۹) در جنوب غربی شهر اِشویل در ایالت کالیفرنیا شمالی با تلسکوپ ۱۲ اینچ هلال ذیقعده ۱۴۱۰ را با سن ۱۳ ساعت و ۱۲ دقیقه و جدایی زاویهای ۷.۹ درجه رویت کرد. این رکورد به مدت ۵.۵ سال به عنوان رتبه ۱ دنیا باقی ماند.
جیمز استم رصدگر مشهور آمریکایی در ۲۱ ژانویه ۱۹۹۶ میلادی (۱ بهمن ۱۳۷۴ ه.ش) در شهر توسان در آریزونای ایالات متحده آمریکا توانست هلال رمضان ۱۴۱۶ ه.ق را با سن ۱۲ ساعت و ۷ دقیقه و جدایی زاویهای ۷.۷ درجه پس از مقارنه رویت کند. هلال با یک تلسکوپ ۸ اینچ اشمیت- کاسگرین و با سامانه موتور ردیاب رویت شد. علاوه بر استم همسر و همسایه اش نیز هلال را رویت می کنند. موقعیت مداری ماه از یک طرف و ارتفاع مناسب ماه از افق باعث شد تا استم در هوایی پاکیزه هلال را ۱۲ دقیقه پس از غروب خورشید به دام بی اندازد.
هلال رمضان ۱۴۱۶ را رصدگران دیگری نیز در ایالت متحده به دام انداختند تا رتبههای بعدی سن هلال را از آن خود کنند. ۲۷ دقیقه پس از جیمز استم، پی یر شوار همراه با ۵ منجم آماتور دیگر در جنوب غربی شهر فینیکس در ایالت آریزونای آمریکا موفق به رویت هلال با سن ۱۲ ساعت و ۳۳ دقیقه و جدایی زاویهای ۷.۹ درجه با یک تلسکوپ ۱۰ اینچ نیوتونی میشوند. البته ۴ نفر از همراهان موفق به رویت شدند. ۱۸ دقیقه بعد دانا پاچیک از رصدگران مشهور و کاشف ابرنواختر، در رصدگاهی مرتفع در شمال لس آنجلس موفق به رویت هلال با سن ۱۲ ساعت و ۵۱ دقیقه و جدایی زاویهای ۸ درجه با دوربین دوچشمی ۸۰×۱۱ میشود. بنابراین رویت هلال رمضان ۱۴۱۶ با ۳ رصد ارزشمند در ایالت متحده آمریکا در اذهان باقی ماند. این ۳ رکورد به مدت ۵ سال رتبه های ۱ تا ۳ دنیا را در اختیار داشتند تا اینکه حجتالاسلام و المسلمین علیرضا موحدنژاد در تاریخ ۱۹ اوت ۲۰۰۱ میلادی (۲۸ مرداد ۱۳۸۰ ه.ش) به همراه ۳ نفر همراه دیگر از رصدگران کارآزموده در کوههای لالهزار استان کرمان در ایران موفق به رویت هلال جمادیالثانیه ۱۴۲۲ با سن ۱۲ ساعت و ۱۵ دقیقه پس از مقارنه و جدایی ۷.۶ درجه با دوچشمی ۱۵۰×۴۰ نظامی شوند. از جمع حاضر فقط ۱ نفر به نام دکتر حمیدرضا گیاهی یزدی قبل از پنهان شدن ماه در پشت کوه نیمی از کمان ماه را رویت می کند. رکورد حاضر توانست رتبه دوم رویت هلال شامگاهی در دنیا را پس از جیمز استم از آن خود کند. ولی رکورد جدایی زاویه ای از آن ایرانیان شد.
۱۳ ماه پس از این رصد مهم، سید محسن قاضی میرسعید در تاریخ ۷ سپتامیر ۲۰۰۲ میلادی (۱۶ شهریور ۱۳۸۱ ه.ش) به همراه ۹ نفر دیگر از رصدگران کارآزموده از شهرهای تهران و کرمان از جمله استاد ارجمند آقای محمدرضا صیاد، هلال رجب ۱۴۲۳ را در منطقه رشک بالا در نزدیکی شهر زرند استان کرمان در کشور ایران با دوچشمی ۱۵۰×۴۰ نظامی با سن ۱۱ ساعت و ۴۰ دقیقه و جدایی ۷.۵ درجه رویت کردند. ایشان در رویت این هلال رکورد سن هلال و جدایی زاویهای را همزمان جابجا کردند.
در حدود ۳.۵ سال بعد اتفاقی مشابه چند رویت متوالی که در آمریکا روی داده بود در کشور ایران نیز به وقوع پیوست. با این تفاوت که هلال مذکور ارزش رصد در مشخصه جدایی زاویه ای ماه از خورشید را داشت و گام ارزشمندی به سمت حد دانژون برداشته شد. در تاریخ ۲۸ فوریه ۲۰۰۶ میلادی (۹ اسفند ۱۳۸۴ ه.ش) محسن شریفی و ۶ نفر دیگر از رصدگران کارآزموده از شهرهای فسا، تهران و کرمان از جمله سید محسن قاضیمیرسعید رکورددار جهانی رویت هلال، در شمال شرقی شهر نگار استان کرمان در کشور ایران با تلسکوپ ۱۴ اینچ اشمیت- کاسگرین به اتفاق تمامی همراهان موفق به رویت هلال صفر ۱۴۲۷ با سن ۱۳ ساعت و ۴۴ دقیقه و جدایی ۷.۳ درجه شدند.
در جدول زیر مشخصات رصدهای فوق را می توانید مشاهده نمایید.
تصویر ۱
رصدهای مهم دیگر
در طی سال های گذشته رصدهای مهم دیگری در ایران صورت گرفته است. اگرچه در منابع معتبر بینالمللی منتشر نشده است ولی نمی توان از اهمیت آنها غافل شد. در جدول زیر فهرست رصدهای صورت گرفته هلال های جوان شامگاهی در ایران از سال ۲۰۰۱ تا ۲۰۱۴ را ملاحظه می فرمایید.
تصویر ۲
دوره های تکرار در رویت هلال
شاید این سوال در ذهن شما ایجاد شده باشد که آیا برای دیدن هلالی مشابه دوره ای تکراری می توان یافت؟ برای پاسخ به این سوال بایستی با مدار ماه آشنا شویم. در جایی که ماه در حال گردش به دور زمین و زمین در گردش به دور خورشید است و باعث میشود ماه نجومی و ماه قمری به وجود آید. در ماه نجومی که ۲۷.۲۱۲۲۲۱ روز به طول می انجامد، یک دور حرکت انتقالی ماه به دور زمین است. در حالی که وقتی زمین به دور خورشید می گردد ماه برای رسیدن به خورشید به ۲ روز و خورده ای زمان نیاز دارد که ماه قمری را شکل میدهد که به طور متوسط ۲۹.۵۳۰۵۸۹ روز به طول میانجامد. این اتفاق باعث جابجایی ماه در مدار می شود و بایستی طی دوره ای تکرارپذیر منتظر شویم تا ماه تقریباً در همان نقطه از آسمان قرار گیرد. این چرخه که در زمان بابلی ها کشف شده است به چرخه ی ساروس شهرت یافته است. در این چرخه که حدود ۱۸ سال و ۱۰ یا ۱۱ روز و حدود ۸ ساعت به طول میانجامد، گرفت های ماه و خورشید تکرار میشوند. در رویت هلال نیز این چرخه وجود دارد ولی برای دیدن هلال مشابه ممکن است به سه دوره ی ساروسی یعنی ۵۴ سال زمان نیاز باشد. با این حال دقت این چرخه آنقدر بالا است که اگر هلالی قبلا در نقطه ی دیگر زمین دیده شده باشد را با همان پارامترهای مشابه بتوانیم رویت کنیم.
در چرخه ی ساروسی هلال ذی الحجه ۱۴۴۶ فقط با دو دوره به هلال شوال ۱۴۰۹ در۶ می ۱۹۸۹ می رسیم. همان طور که اشاره شد رصدهای مهمی با چشم مسلح در این تاریخ در آمریکا گرفت که رابرت سی ویکتور توانست رکورد جدیدی با سن ۱۳ ساعت و ۲۸ دقیقه شد. اگر به آن گزارش ها و رکوردهای بعدی دقت کنید هلالهایی مشابهه مشخصات ذی الحجه ۱۴۴۶ با دورینهای دوچشمی هم دیده شده است.
برای بررسی بهتر مشخصات هلال ذی الحجه ۱۴۴۶ در شهر اسلام آباد غرب با مشخصات هلال شوال ۱۴۰۹ که توسط رابرت سی ویکتور دیده شده مقایسه شده است که شباهت های بسیاری وجود دارد.
تصویر ۳
هلال ذی الحجه ۱۴۴۶ در اسلام آباد غرب ایران هلال شوال ۱۴۰۹ در آسمان نمای آبرامز آمریکا
البته چرخه ی دیگری به نام متونیک وجود دارد که تقریبا ۱۹ سال به طول میانجامد. در این چرخه ممکن است برخی از هلال های مشابهه تقریباً با همان مشخصات تکرار شوند. متأسفانه تاکنون رصدگران در رصد هلال های مشابه در چرخه ی ساروس و متونیک به علت برخورد با شرایط نامساعد جوی ناکام بوده اند. چرخه ی بعدی هلالی مشابهه در ۱۵ ژوئن ۲۰۲۶ (۲۵ تیر ۱۴۰۵ ه.ش) است. تکرار دوره ی ساروسی رصد هلال رکوردشکن ۲۴ می ۱۹۹۰ (۳ خرداد 1369 ه.ش) توسط استیون جیمز اومرا که تاکنون باقی مانده و متأسفانه امکان رکوردشکنی آن با چشم غیرمسلح در ایران فراهم نیست. ولی می توان آخرین هلال قابل رویت بسیار جوان در ایران را تا سال ۱۴۱۶ مشاهده کرد.
بررسی رویت پذیری هلال شامگاهی ذی الحجه ۱۴۴۶
اگرچه هلال فوق در دسته ی هلا های جوان و جذاب قرار دارد ولی دیدن آن با چشم مسلح در صورت شرایط مساعد جوی با دوربین های مختلف دوچشمی نیز در ایران میسر است. به طوری که هرچه به سمت جنوب شرقی ایران برویم هلال به دوچشمی های قوی تری نیاز دارد و هرچه به سمت شمال غربی ایران بروید هلال با دوچشم های ضعیف تری دیده می شود.
جدول فوق مقایسه ای مابین دو هلال شوال ۱۴۰۹ که با دوچشمی کوچک دیده شده و هلال رجب ۱۴۲۳ که با دوچشمی قوی دیده شده را جهت مقایسه با پارامترهای هلال ذی االحجه ۱۴۴۶ نشان میدهد.
تصویر ۴
جدول زیر بررسی وضعیت رویتپذیری هلال شامگاهی ذیالحجه ۱۴۴۶ را در شامگاه ۶ خرداد ۱۴۰۴ در پهنه ی ایران نشان میدهد.
تصویر ۵
مشخصه های کمینه و بیشینه هلال ذیالحجه ۱۴۴۶ در پهنه ی ایران به شکل زیر است.
تصویر ۶
وضعیت رویت پذیری هلال در دنیا
بر اساس معیار آقای قاضی میرسعید با توجه به نقشه ی زیر هلال ذی الحجه ۱۴۴۶ در بخش های شمال و غرب آسیا، شرق اروپا و مرکز آفریقا و مرکز آمریکای جنوبی با چشم مسلح و در غرب اروپا، شمال غربی آفریقا، آمریکای شمالی، مرکزی و شمال آمریکای جنوبی با چشم غیرمسلح دیده می شود.
تصویر ۷
وضعیت افق شامگاهی در رویت هلال
هلال ذی الحجه ۱۴۴۶ در کنارش سیاره ی پرنور مشتری را دارد که می تواند راهنمای بسیاری خوبی برای دیدنش باشد. استفاده از اختلاف سمت و اختلاف ارتفاع با این سیاره پیشنهاد می گردد. ضمن این که ستاره ی عیوق (سروش) نیز راهنمای مناسبی برای تنظیم تلسکوپ ها با سامانه جستجوی خودکار است.
تصویر ۸
شکار هلال در ابر و غبار
رصدگران هلال زیبای فوق علاوه بر باریک بودن و جوان بودن هلال با چالش ابر و غبار بهاری نیز مواجه هستند. بهترین پیشنهاد استفاده از ارتفاعات امن و قابل دسترس و همچنین ابزارهای قوی برای شکار این هلال جذاب است. باریک بودن هلال میتواند چالش دیدن ماه را سخت تر کند و بنابراین بایستی از آخرین داده های هواشناسی قبل از استقرار در رصدگاه استفاده کرد.
در ادامه رخگرد هلال ذی الحجه ۱۴۴۶ را ملاحظه می کنید که کمان ماه نسبتا پیوسته دارد و به علت قرارگیری در حضیض مداری پرنور خواهد بود.
تصویر ۹
امیدوارم رصدگران شایسته ایرانی باز هم بتوانند هلالی باریک ماه را شکار کنند.
تصویر ۱۰
تصویر هلال صبحگاهی ۲۱ آگوست ۲۰۱۷ که شباهت پارامتری به هلال ذیالحجه ۱۴۴۶ دارد
* آسمانتان صاف *
